BIULETYN INFORMACYJNY O PROGRAMACH BADAWCZYCH KOMISJI EUROPEJSKIEJ
	Nr 2/97	Redakcja Biuletynu	Październik 20,97

Proces stowarzyszeniowy
z Unią Europejską
w dziedzinie badań i rozwoju technicznego
Rozpoczęcie procesu stowarzyszeniowego z Unią Europejską stawia przed nami nowe wyzwania. Proces dostosowawczy musi również objąć dziedziny badań naukowych i rozwoju techniki. Chciałbym się podzielić swoimi uwagami na temat dotychczasowych działań, pojawiających się problemów jak i zaproponować sposoby przełamania pewnych barier.

Badania naukowe w Unii Europejskiej są finansowane obecnie poprzez IV Program Ramowy Badań i Rozwoju Technicznego, zarządzany przez Komisję Europejską (EC). Budżet Programu stanowią wpłaty rządów krajów członkowskich i stowarzyszonych. Podstawową zasadą wszystkich projektów badawczych EC jest shared cost, czyli współudział w finansowaniu badań. Co najmniej połowę środków powinien wnieść realizator, pozostałą zaś część wnosi EC. Są możliwe dwie drogi realizacji projektów:

total cost - tryb przewidziany dla instytucji z budżetem analitycznym (firmy, instytuty badawcze). Zasada shared cost jest tu realizowana w sposób jawny;

additional cost - tryb przewidziany dla instytucji nie mających analitycznego budżetu (uniwersytety). Zasada podziału kosztów jest realizowana następująco: w projekcie rozliczane są tylko środki wnoszone przez EC, a drugie tyle środków jest jedynie deklarowane przez jednostkę badawczą. Wiąże się z tym zakaz finansowania stałych pracowników ze środków EC, gdyż powinni być oni finansowaniu w całości ze środków wnoszonych przez jednostkę badawczą.

EC postanowiła, że w okresie dostosowawczym wszystkie jednostki badawcze z krajów Środkowej i Wschodniej Europy (CEEC) powinny startować w jej projektach w trybie "additional cost" i dodatkowo zezwoliła na opłacanie stałych pracowników, obniżając jednakże narzut instytucji do 10% kosztów bezpośrednich.

Komitet Badań Naukowych (KBN) rozpoczął przygotowania do stowarzyszenia z Programem Ramowym Badań i Rozwoju Technicznego. W praktyce oznacza to konieczność wpłacenia znacznych funduszy do EC. Stowarzyszenie umożliwiłoby uczestnictwo polskich partnerów na ogólnych europejskich zasadach, obejmujących również finansowanie ze wspólnych środków programu. KBN podjął negocjacje stowarzyszeniowe z V Programem Ramowym, obejmującym lata 1998 - 2002 (do roku 1998 trwa IV Program Ramowy). W ten sposób lata 1997 i 1998 stanowią okres dostosowawczy, który powinien być wykorzystany na intensywne prace informacyjne, szkoleniowe i promocyjne. Jakie zatem podjęto działania?

EC otworzyła prawie wszystkie programy dla uczestników polskich, co więcej wygospodarowała fundusz w ramach programu INCO pozwalający dofinansowywać nasze uczestnictwo w programach szczegółowych. Wprowadziła także preferencyjne zasady finansowania stałych pracowników i aparatury naukowej. EC ustanowiła w Polsce rozbudowaną sieć ośrodków, których zadaniem jest akcja informacyjna i wspomaganie polskich partnerów w procesie przygotowywania wniosków:

FEMIRC (Fellow Member to Community Innovation Relay Center);

RICE (Regional Information Center);

IDEALFIT- EAST (obecnie rozpatrywany).

Ponadto Komisja Europejska finansuje specjalny program pomocowy Phare, którego celem jest wspieranie transformacji ekonomicznej oraz pomoc Polsce w spełnieniu warunków stawianych przyszłym członkom UE. W ramach Phare realizowany jest m.in. Program Reform Sektora Nauki i Techniki w Polsce (SCI-TECH). Całość prac Programu SCI-TECH jest koordynowana przez Biuro Współpracy Europejskiej Fundacji na Rzecz Nauki Polskiej, przy ścisłej współpracy z KBN. W ramach jednego z podprojektow "Współpraca Międzynarodowa" sfinansowany został Ośrodek Transferu Innowacji jak rownież działania, które doprowadziły do złożenia projektu FEMIRC w ramach Programu INCO. Projekt ten został oceniony bardzo wysoko i otrzymał finansowanie. W tym samym projekcie programu SCI-TECH znalazły się środki na granty na przygotowanie wniosków do wszelkich programów IV Programu Ramowego.

KBN w reakcji na tak sprzyjające działania EC również dokonał szeregu posunięć: część oszczędzonych środków finansowych, które byłyby wpłacone do budżetu EC, skierował do programu SPUB umożliwiając bezpośrednie dofinansowanie polskich zespołów badawczych biorących udział w projektach IV Programu Ramowego. Środki te były systematycznie zwiększane: nakłady na SPUB w 1996 roku wyniosły 4,5 mln zł a w 1997 roku już 8,4 mln zł. Niestety, z uwagi na skutki powodzi, tegoroczny budżet został zmniejszony o 2,5 mln zł. Od 1 lipca 1997 obowiązuje uchwała KBN ustanawiająca udział dofinansowania KBN aż do wysokości 60% projektu (tzn., że środki własne realizatora wraz z dofinansowaniem EC stanowią minimum 40% kosztów projektu).

W V Programie Ramowym, wśród sześciu programów, wydzielony został specjalny program horyzontalny (Akcja druga) dotyczący współpracy międzynarodowej. Nakierowany on jest głównie na kandydujące kraje Środkowej i Wschodniej Europy i ma za zadanie przygotowanie naszego stowarzyszenia się z EU, stabilizację potencjału ludzkiego i promowanie naszego uczestnictwa w programach badawczych. Po polskiej stronie wyraźnie brakuje oficjalnego dokumentu o rozpoczęciu procesu dostosowawczego, informującego o intencjach i strategii stowarzyszeniowej KBN. Brakuje wydzielonego budżetu na działania stowarzyszeniowe. Brakuje przepisów wykonawczych regulujących wiele problemów pojawiających się obecnie przy włączaniu się w IV Program Ramowy.

Aby podkreślić strategiczną rangę procesu stowarzyszeniowego należałoby wydzielić specjalny program o wysokim budżecie, wspierający wspólne europejskie badania z jasno określonymi celami, kryteriami uczestnictwa i sposobami realizacji. Obecnie dofinansowania projektów międzynarodowych są "wciśnięte" w program SPUB. To dziwne uczucie, gdy się składa wniosek w tak ważnej sprawie na formularzu SPUB, w którym szereg rubryk dotyczy specjalnych urządzeń badawczych. Otworzenie specjalnego programu dałoby oczekiwany przez środowisko naukowców sygnał o rozpoczęciu procesu dostosowawczego i zachęciłoby do wzmożonego wysiłku koniecznego dla znalezienia się w czołówce europejskich krajów w dziedzinie badań i rozwoju technicznego.

Pomimo całego systemu ułatwień i zachęt oferowanych zarówno ze strony Komisji Europejskiej jak i instytucji polskich, zainteresowanie uczestnictwem w programach EC jest nikłe. O jego skali może np. świadczyć, że tylko 135 zespołów ubiegało się o granty z programu Phare SCI-TECH. Polska, pomimo znacznie większego potencjału badawczego jest dystansowana przez Węgry. Jakie są przyczyny takiej sytuacji?

Podstawową przyczynę widzę w niedoinformowaniu polskich badaczy o możliwościach uczestnictwa. Nie są upowszechniane dostatecznie szeroko przykłady aktualnie realizowanych projektów pozwalających przełamać bariery niewiary we własne siły, brakuje szkoleń dotyczących sposobów przygotowywania europejskich wniosków, pomocy w nawiązywaniu zagranicznych kontaktów badawczych. Za mało jest działań promocyjnych zmniejszających dysproporcje szans zespołów polskich w porównaniu z zachodnio-europejskimi.

Problemy te stały się podstawą działalności FEMIRC i OTI, powstałych kilka miesięcy temu ze wspomnianych środków EC. Ponieważ w tych pracach bezpośrednio uczestniczę, to mogę zadeklarować, że będziemy stale poszerzać akcję informacyjną, zachęcającą i wspomagającą tak, aby docierać do wszystkich zainteresowanych. Zapraszam do odwiedzin w internetowym Biuletynie Informacyjnym o Programach Badawczych Komisji Europejskiej (http://www.ippt.gov.pl/oti/). Potrzebne jest tutaj jednak znacznie większe zaangażowanie środków KBN i ściślejsza współpraca dla pogłębienia oddziaływania prowadzonych przez nas akcji. Nie należy chyba dopuszczać do sytuacji, że proces dostosowawczy byłby jedynie finansowany przez EC. Wydzielenie specjalnego budżetu na akcję informacyjno-szkoleniową oraz uchwalenie oficjalnego dokumentu KBN informującego o intencjach i strategiach KBN wobec stowarzyszania się z EU mogłoby stać się podstawą wielu wspólnych akcji.

Drugą istotną domeną KBN powinna być kontynuacja i rozszerzanie finansowego wsparcia dla badań o zasięgu europejskim, oparte o uchwałę 4/93 KBN z 15 lutego 1993 i stanowisko KBN z 19 lutego 1997. Brak tam jednak precyzyjnych przepisów wykonawczych. Można przypuszczać, że Komisje KBN, decydujące o podziale SPUB, nie są dostatecznie poinformowane o planach i zadaniach KBN w procesie dostosowawczym. Nie jest także jasne wedle jakich kryteriów wniosek o dofinansowanie ma być opiniowany. Czy można oceniać na podstawie niepełnej informacji o projekcie? Czy brać pod uwagę ocenę ekspertów z EC, którzy zatwierdzili wniosek projektowy? Jaka jest procedura odwoławcza, gdy zatwierdzony przez EC projekt z oceną "excellent" otrzyma od Komisji KBN notę negatywną? Konieczne jest tu wprowadzenie jasnych reguł.

Bezspornie, naszym największym kapitałem są zespoły, które już uczestniczyły lub aktualnie uczestniczą w projektach EC i zdobyły odpowiednie doświadczenie. Powinny być one "lokomotywami" wprowadzającymi następnych polskich uczestników, inkubatorami szkolącymi menedżerów projektów europejskich. Należy im się szczególna troska i pomoc ze strony KBN. Zespoły aktualnie startujące w programach EU powinny otrzymywać maksymalne możliwe wsparcie ze środków KBN zarezerwowanych w ramach SPUB. Potrzebne jest wprowadzenie jasnych zasad przyznawania tych środków obejmujących:

PROGRAM INCO-COPERNICUS zatwierdzony w trybie additional cost. Biorąc pod uwagę zasadę shared cost, ale także preferencje wprowadzone przez EC należy dofinansować każdy projekt w stałej wysokości np. 30-60% zatwierdzonego budżetu. Ponieważ w trybie additional cost dodatkowym funduszom nie będą odpowiadać dodatkowe zadania w zatwierdzonym harmonogramie pracy, to dofinansowanie można potraktować jako dodatkową premię za aktywność, szkolenie menedżerów i upowszechnianie doświadczeń w swoim środowisku;

PROGRAM INCO-COPERNICUS zatwierdzony w trybie total cost (z zatwierdzonymi zadaniami nie mającymi jednak wsparcia finansowego ze strony EC) powinien podlegać zasadom dotyczącym programów szczegółowych;

PROGRAMY SZCZEGÓŁOWE. KBN w ramach dostępnych środków powinien maksymalnie dofinansować każdy zaakceptowany projekt do poziomu wynikającego z zatwierdzonych zadań, ale nie przekraczającego 60% budżetu projektu (środki realizatora wraz z dofinansowaniem EC muszą wynieść 40% kosztów). Jest to zgodne ze stanowiskiem KBN z 19 lutego 1997.

Brak wsparcia dla projektów międzynarodowych oznacza zwiększenie ryzyka niepowodzeń i kłopotów realizacyjnych, co działałoby zniechęcająco, a nawet odstraszająco na innych. Proszę pamiętać, że budżet partnerów polskich w COPERNICUSIE to najczęściej 100-150 tys. zł dla 3-letniego projektu. Widzę tutaj jednak, przy starcie do programów szczegółowych, poważniejsze zagrożenia. W momencie akceptacji dużego wspólnego projektu może się okazać, że praktycznie nie mamy pieniędzy na badania. Posłużę się tutaj przykładem: zaplanowaliśmy badania za 130 kECU, EC dofinansowuje wniosek w wysokości 20 kECU (takie były realne dofinansowania w tym roku!), a KBN w wysokości np. 20 kECU, zamiast spodziewanych 78 kECU (60%). Brakuje nam 58-80 kECU. Grozi to rozbiciem zatwierdzonego już projektu, a dalej ośmieszeniem partnera i spadkiem wiarygodności wszystkich polskich badaczy na forum europejskim. O tym, że taka sytuacja jest możliwa świadczą bieżące sygnały o niewystarczających dofinansowaniach, bądź nawet o odmowach dofinansowania projektów międzynarodowych. KBN powinien tutaj jak najszybciej opracować przepisy wykonawcze regulujące rozdział tych środków. Niepokojącym jest jednocześnie sygnał o niewykorzystaniu tegorocznego budżetu SPUB.

Brak zachęcających przykładów, zniechęcenie i zanik aktywności w okresie dostosowawczym będzie miało olbrzymie negatywne skutki w momencie naszego stowarzyszenia się z Unią. Polska będzie wpłacała znaczne fundusze na wspólne3 badania, ale nie będzie miała szans na odzyskanie ich w postaci projektów z polskim uczestnictwem. Nie powtarzajmy błędów wielu krajów, które nieodpowiednio przygotowane włączyły się we wspólne badania Unii. Aby nie realizował się taki czarny scenariusz, konieczne są obecnie zdecydowane kroki KBN w okresie dostosowawczym, definiujące strategiczne cele, określające działania, zachęcające i wspierające finansowo aktywne zespoły. Potrzebne jest także większy finansowy wkład KBN i zharmonizowanie działań z wysiłkami FEMIRC, OTI, jak i FNP w dziedzinie upowszechniania informacji i wspomagania w przygotowywaniu projektów europejskich. Nie wydaje mi się, aby były to działania zbyt trudne do realizacji. Ich podjęcie ułatwiłoby znacznie kroki dostosowawcze i przyspieszyłoby zajęcie znaczącego miejsca wśród europejskich potentatów w dziedzinie badań i rozwoju technicznego.

Strona główna | Pierwsza strona | Strona poprzednia | Strona następna

Opracowanie: dr A. Siemaszko (tekst), dr M. Kowalczyk (html)