NARODOWY PROGRAM FORESIGHT „POLSKA 2020”

Strona Główna Narodowego Programu Foresight Polska 2020
znajduje się pod adresem:
www.foresight.polska2020.pl

Wstęp

W Polsce jest odczuwalna potrzeba stworzenia platformy dyskusji i współpracy oraz metody budowania szerokiego porozumienia pomiędzy decydentami, środowiskiem naukowym, przemysłem i opinią publiczną w zakresie priorytetów badawczych i technologicznych oraz kluczowych problemów społecznych.

Ważnym elementem procesu racjonalnego przewidywania możliwych dróg rozwoju sfery badawczo-rozwojowej jest metoda foresight, stosowana z powodzeniem w większości państwa Unii Europejskiej. Dlatego też w grudniu 2006 roku uruchomiony został przez Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego Narodowy Program Foresight, obejmujący trzy pola badawcze: Zrównoważony Rozwój Polski, Technologie Informacyjne i Telekomunikacyjne oraz Bezpieczeństwo.

Jednostką odpowiedzialną za realizację Narodowego Programu Foresight „Polska 2020” jest konsorcjum, którego koordynatorem jest Instytut Podstawowych Problemów Techniki Polskiej Akademii Nauk, a członkami: Instytut Nauk Ekonomicznych Polskiej Akademii Nauk i Pentor Research International.

Konsorcjum to zostało wybrane w dniu 17.11.2006 r. w drodze konkursu ogłoszonego dnia 24.07.2006 r. w Biuletynie wydawanym przez Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego, na podstawie § 82 rozporządzenia Ministra Nauki i Informatyzacji z dnia 4 sierpnia 2005 r. w sprawie kryteriów i trybu przyznawania i rozliczania środków finansowych na naukę (Dz. U. Nr 161, poz. 1359) oraz na podstawie art. 14 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 8 października 2004 r. o zasadach finansowania nauki (Dz. U. Nr 238, poz. 2390 z późn. zm.).

Realizacja Narodowego Programu Foresight „Polska 2020” przez konsorcjum koordynacyjne będzie przebiegała w ścisłej współpracy z działającym przy Ministerstwie Nauki i Szkolnictwa Wyższego Zespołem Interdyscyplinarnym do spraw Narodowego Programu Foresight, zwanym Komitetem Sterującym. Zadaniem Komitetu Sterującego jest doradztwo w zakresie prawidłowego przebiegu prac przy realizacji Narodowego Programu Foresight.

Termin zakończenia realizacji Narodowego Programu Foresight „Polska 2020” ustalono na 30 października 2008 r.

Szczegółowe informacje o Narodowym Programie Foresight „Polska 2020”:

• Aktualności
• Idea Foresight
• Pola badawcze w Narodowym Programie Foresight „Polska 2020”
• Cele Narodowego Programu Foresight „Polska 2020”
• Struktura organizacyjna Przedsięwzięcia
• Metodyka Foresight
• Etapy realizacji Narodowego Programu Foresight „Polska 2020”
• Konsorcjum koordynacyjne
• Kontakt
• Wyniki

Idea Foresight

Foresight to systematyczny, przyszłościowy sposób docierania do informacji w celu budowania średnio lub długookresowej wizji rozwojowej, jej kierunków i priorytetów, służący jako narzędzie podejmowania bieżących decyzji i mobilizowania wspólnych działań.

Foresight tworzy język debaty społecznej oraz kulturę budowania społecznej wizji myślenia o przyszłości. W przypadku projektów typu foresight analizy i oceny przeprowadzane są przy szerokim udziale aktorów społecznych, takich jak: przedsiębiorcy, naukowcy, przedstawiciele administracji publicznej, organizacji pozarządowych i społecznych, politycy, którzy mając bezpośredni kontakt z nauką i gospodarką oraz regulacjami jej dotyczącymi, zapewniają merytorycznie poprawny opis problemów oraz wskazują na możliwości ich rozwiązania.

Foresight po raz pierwszy zastosowano w Japonii w roku 1970 i upowszechniono na świecie na przełomie XX i XXI wieku w takich krajach jak: USA, Holandia, Niemcy, Wielka Brytania, Nowa Zelandia, Szwecja, a także na Węgrzech i w Czechach.

Pojęcie foresight w języku angielskim oznacza „przewidywanie” i nie ma jednowyrazowego polskiego odpowiednika. Można je rozumieć jako spojrzenie lub sięgnięcie w przyszłość, przy czym nie chodzi tu tylko prognozę, ale także o możliwość wpływu na bieg wydarzeń. Foresight ma na celu wskazanie i ocenę przyszłych potrzeb, szans i zagrożeń związanych z rozwojem społecznym i gospodarczym oraz przygotowanie odpowiednich działań wyprzedzających z dziedziny nauki i techniki.

Zarówno sam proces foresightu, jak i jego wyniki, są wykorzystywane przede wszystkim jako sposób tworzenia, a następnie realizacji polityki naukowej, technicznej i innowacyjnej państwa oraz jako narzędzie rozwijania w społeczeństwie kultury myślenia o przyszłości. Program Foresight włącza przedstawicieli władzy publicznej, przemysłu, mediów, organizacji pozarządowych, organizacji badawczych itp. do otwartej, ukierunkowanej dyskusji nad przyszłością. Jako forum dyskusji wykorzystuje się dyskusje panelowe, warsztaty celowe, metodę Delphi, scenariusze rozwoju dziedzin, seminaria itp.

Wyniki foresightu informują decydentów o nowych tendencjach rozwojowych, pomagają uzgodnić scenariusze rozwoju, pozwalają zharmonizować działania partnerów społecznych (rządu, środowisk naukowych i przemysłowych, małych i wielkich firm, różnych sektorów gospodarki) oraz służą pomocą w ustaleniu kryteriów finansowania nauki i techniki.

Foresight jako nowoczesne narzędzie planowania wskazuje na najbardziej akceptowane społecznie sektory gospodarki i działania, na których powinna się koncentrować finansowa pomoc państwa. Ponadto wyniki foresightu pozwalają na kształtowanie regulacji prawnych w sposób służący poprawie warunków funkcjonowania przedsiębiorstw przy zachowaniu lub zwiększeniu korzyści ekonomicznych państwa.

Pola badawcze w Narodowym Programie Foresight „Polska 2020”

Zakres realizacji Narodowego Programu Foresight „Polska 2020” obejmuje trzy pola badawcze oraz dwadzieścia tematów szczegółowych, wchodzących w zakres poszczególnych pól:

ZRÓWNOWAŻONY ROZWÓJ POLSKI

• Jakość życia;
• Źródła i wykorzystywanie zasobów energetycznych;
• Kluczowe problemy ekologiczne;
• Technologie na rzecz ochrony środowiska;
• Zasoby naturalne;
• Nowe materiały i technologie;
• Transport;
• Integracja polityki ekologicznej z politykami sektorowymi;
• Polityka produktowa;
• Zrównoważony rozwój regionów i obszarów.

TECHNOLOGIE INFORMACYJNE I TELEKOMUNIKACYJNE

• Dostęp do informacji;
• ICT a społeczeństwo;
• ICT a edukacja;
• eBiznes;
• Nowe media.

BEZPIECZEŃSTWO

• Bezpieczeństwo ekonomiczne (zewnętrzne i wewnętrzne);
• Bezpieczeństwo intelektualne;
• Bezpieczeństwo socjalne;
• Bezpieczeństwo techniczno-technologiczne;
• Rozwój społeczeństwa obywatelskiego.

Cele Narodowego Programu Foresight „Polska 2020”

Celem Narodowego Programu Foresight „Polska 2020” jest:

• Określenie wizji rozwojowej Polski do 2020 roku.
• Określenie – poprzez konsensus z głównymi interesariuszami – priorytetowych kierunków badań naukowych i prac rozwojowych, które w perspektywie wieloletniej wpłyną na przyspieszenie tempa rozwoju społeczno-gospodarczego.
• Racjonalne wykorzystanie wyników badań w praktyce oraz stworzenie dla nich preferencji w przydziale środków budżetowych.
• Przedstawienie znaczenia badań naukowych dla rozwoju gospodarki oraz możliwości ich absorpcji przez gospodarkę.
• Zbliżenie zasad polskiej polityki naukowej do wymogów UE.
• Kształtowanie polityki naukowej i innowacyjnej w kierunku Gospodarki Opartej na Wiedzy.
• Racjonalizacja nakładów realizowanych ze środków publicznych.
• Stworzenie języka debaty społecznej oraz kultury myślenia o przyszłości, prowadzące do koordynacji wspólnych działań dla rozwoju gospodarki i poprawy jakości życia w Polsce.

Realizacja programu foresight w wymiarze narodowym powinna zatem doprowadzić do uzyskania wielu korzyści:

• Określenia dróg rozwoju nauki i techniki w sposób jasny, zrozumiały i społecznie akceptowalny.
• Określenia priorytetów tego rozwoju w odniesieniu do aspiracji i potrzeb Polski w kontekście członkostwa w UE.
• Określenia priorytetów w zakresie sektorów/ podsektorów przemysłowych i ich potrzeb w dziedzinie techniki.
• Określenia obszarów badań, w których możliwa jest komercjalizacja rezultatów.
• Określenia możliwości wspierania organizacji opierających się na wysokich technologiach.
• Rozwijania na szczeblu ogólnokrajowym spójnej polityki innowacyjnej przy jednoczesnym podkreślaniu znaczenia wykorzystania wiedzy dla przyszłości Polski.
• Bardziej efektywnego wykorzystywania finansów publicznych.
• Ściślejszego współdziałania pomiędzy przedstawicielami rządu, przemysłu i środowiskami naukowymi.
• Inicjowania procesu porozumiewania się i wymiany informacji wśród organów finansujących w ramach procesu innowacyjnego.

Struktura organizacyjna Przedsięwzięcia

Głównym trzonem merytorycznym Przedsięwzięcia są:

• Panel Główny;
• Panele Pól Badawczych;
• Panele Tematyczne;
• Grupa Wsparcia;
• Główne Instytucje Partnerskie;
• Pozostałe Instytucje Partnerskie.

Panel Główny

Panel Główny to najwyższy organ merytoryczny projektu. Jego ustalenia będą miały strategiczne znaczenie dla realizacji całego Przedsięwzięcia. Do podstawowych zadań Panelu Głównego należą:

• wypracowanie wstępnej wersji wizji rozwoju Polski do 2020 roku, ze szczególnym uwzględnieniem rozwoju sektora naukowo-badawczego oraz jego powiązań z gospodarką,
• nadzór merytoryczny nad realizacją całego projektu,
• wyznaczanie merytorycznych wskazówek dla pracy Paneli Pól Badawczych.

W skład Panelu Głównego wchodzą wybitni eksperci merytoryczni w dziedzinach objętych Narodowym Programem Foresight, eksperci z dziedzin społeczno-ekonomicznych oraz przedstawiciele potencjalnych beneficjentów i użytkowników Foresight – przedstawiciele przemysłu, świata polityki, mediów. Przewodniczącym Panelu Głównego jest Prezes Polskiej Akademii Nauk, prof. dr hab. Michał Kleiber.

Panele Pól Badawczych

Ze względu na obszerny zakres tematyczny Przedsięwzięcia, realizacja projektu prowadzona będzie w panelach odpowiadającym poszczególnym polom badawczym:

• Panel Pola Badawczego „Zrównoważony Rozwój Polski”;
• Panel Pola Badawczego „Technologie Informacyjne i Telekomunikacyjne”;
• Panel Pola Badawczego „Bezpieczeństwo”.

Panele Pól Badawczych są najważniejszymi jednostkami operacyjnymi w całym procesie foresight, podejmującymi prace zarówno o charakterze analitycznym, jak i prace syntetyczne przy formułowaniu scenariuszy rozwoju badań w Polsce do 2020 roku.

Panele Tematyczne

Panele Tematyczne to podstawowa komórka merytoryczna w całym Przedsięwzięciu. Do głównych zadań Paneli Tematycznych będzie należało: ocena stanu wiedzy, przeanalizowanie metodami foresight poszczególnych obszarów i makrotematów, przygotowanie tez do badania eksperckiego Delphi.

Do Paneli Tematycznych zostaną zaproszeni wybitni eksperci merytoryczni, eksperci z zakresu ekonomii, socjologii, przedstawiciele przemysłu, innowacyjnych przedsiębiorstw, instytucji działających na rzecz transferu technologii, świata mediów itp.

Członkowie tych paneli dobierani będą spośród kandydatów zgłoszonych m.in. przez Instytucje Partnerskie, MNiSW, Polską Akademię Nauk, Radę Główną Jednostek Badawczo-Rozwojowych.

Wstępnego wyboru kandydatów do Paneli Pól Badawczych i Paneli Tematycznych dokona Panel Główny.

Lista kandydatów na ekspertów do wszystkich paneli, podlega akceptacji przez Komitet Sterujący Narodowego Programu Foresight POLSKA2020, ustanowiony przez Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego.

Instytucje partnerskie

Zapleczem eksperckim i analitycznym dla realizatorów Narodowego Programu Foresight są instytucje partnerskie, które zadeklarowały swoją gotowość do współpracy na etapie przygotowywania Przedsięwzięcia.

Są to następujące instytucje:

Instytucje naukowe:

• Szkoła Główna Handlowa (SGH),
• Politechnika Warszawska (PW),
• Interdyscyplinarne Centrum Modelowania Matematycznego i Komputerowego – Uniwersytet Warszawski (ICM-UW),
• Centrum Zaawansowanych Technologii – Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu (CZT-UAM),
• Politechnika Wrocławska – Wrocławskie Centrum Transferu Technologii (WCTT).

Instytucje mające doświadczenie w zakresie transferu technologii do gospodarki:

• Polska Agencja Rozwoju Przedsiębiorczości (PARP),
• Federacja Stowarzyszeń Naukowo Technicznych – Naczelna Organizacja Techniczna (FSNT-NOT),
• Instytut Badań nad Gospodarką Rynkową (IBnGR).

Polskie Platformy Technologiczne (PPT):

• Polska Platforma Technologiczna Procesów Produkcji,
• Polska Platforma Technologiczna Przemysłu Tekstylnego,
• Polska Platforma Technologii Mobilnych i Komunikacji Bezprzewodowej,
• Polska Platforma Technologiczna Zaawansowanych Materiałów,
• Polska Platforma Technologiczna Bezpieczeństwa Wewnętrznego,
• Polska Platforma Technologiczna Lotnictwa,
• Polska Platforma Technologiczna Opto i Nanoelektronik,
• Polska Platforma Zrównoważonej Chemii.

Metodyka Foresight

W Przedsięwzięciu zastosowany zostanie szereg metod foresight, wśród których do podstawowych należeć będą:

• Dyskusje panelowe;
• Analiza SWOT i Analiza Ograniczeń (barier i sposobów ich przełamania);
• Badanie eksperckie metodą Delphi;
• Analiza PEST (Polityczno-Ekonomiczno-Społeczno-Technologiczna);
• Analiza krzyżowa wpływów;
• Budowa scenariuszy.

Spośród wymienionych powyżej metod największe znaczenie dla realizacji Przedsięwzięcia będzie miała metoda Delphi, będącą podstawą wielu przedsięwzięć foresight zrealizowanych w innych krajach, a jak dotąd nie użyta na taką skalę w Polsce.

Metoda Delphi polega na przeprowadzeniu kilkukrotnego ankietowania wybranej grupy ekspertów, którzy nie mogą się ze sobą w tej sprawie komunikować i naradzać. Eksperci powinni posiadać dużą wiedzę merytoryczną i doświadczenie w tematyce będącej przedmiotem ankiet, ale jednocześnie szeroki ogląd i doświadczenia w zakresie „oddziaływania” badanej dziedziny z szeroko rozumianym otoczeniem. Eksperci są anonimowi. Każdy z nich uzasadnia przedstawione wyniki. Po zebraniu wyników i przeprowadzeniu ich analizy, prowadzący projekt przygotowuje kolejną wersję ankiety – zawężającą i uściślającą obszar działania i rozsyła ją ponownie do tych samych ekspertów. Cykl ten jest powtarzany kilkakrotnie, aż do wypracowania pewnej zgody pomiędzy ekspertami, dostatecznego zawężenia priorytetów i utworzenia spójnego obrazu rozwoju danej dziedziny. Metoda Delphi dostarcza informacji o wyizolowanych faktach bez podawania wzajemnych ich relacji i trendów.

Analiza PEST jest terminem z dziedziny zarządzania strategicznego. Jest to metoda analizy otoczenia zewnętrznego, które dotyczy wszystkich firm i instytucji. Akronim P.E.S.T. określa czynniki Polityczno – Ekonomiczno – Społeczno – Technologiczne tego otoczenia. Te zewnętrzne czynniki najczęściej są poza kontrolą firm i czasami stanowią dla nich zagrożenie. Analiza PEST jest jedną z podstawowych metod w procesie podejmowania decyzji, w tym decyzji inwestycyjnych. Umożliwia ona określenie potencjału obszaru, np. wskazując wzrost lub spadek, właściwość i atrakcyjność rynku oraz jego trwałość.

Metoda krzyżowej analizy wpływów pozwala na dynamiczne przedstawienie scenariuszy będących ostatecznym wynikiem projektu. Polega ona na skonstruowaniu macierzy wpływów (cross-impact-matrix), w której w poziomych rzędach przedstawione są analizowane trendy (np. dynamiczny rozwój wykorzystania biopaliw) a w pionowych kolumnach wpisywane wydarzenia, jakie mogą ewentualnie wystąpić w analizowanym okresie (np. rozwój technologii ogniw paliwowych, gwałtowny wzrost ceny ropy, spadek liczby ludności, itp.). W miejscach przecięć kolumn z rzędami opisywane są na przykład: ocena prawdopodobieństwa zaistnienia danego zdarzenia i spodziewany efekt interakcji. Analiza macierzy stanowi istotną pomoc przy konstruowaniu ostatecznego scenariusza.

Zarządzanie Ograniczeniami (Theory of Constraints – TOC) to metoda pozwalająca na identyfikację i zarządzanie ograniczeniami, które występują w otaczającym nas świecie. TOC znalazła zastosowania praktyczne w wielu obszarach działania człowieka: przemyśle, zarządzaniu projektami, szkolnictwie, wojskowości, i innych. Jest ona szczególnie przydatna przy budowaniu strategii rozwoju, określania barier na drodze do wytyczonych celów i budowania wariantowych scenariuszy. Stosowanie tej metody nie jest jeszcze rozpowszechnione w metodyce Foresight.

Etapy realizacji Narodowego Programu Foresight „Polska 2020”

Realizacja Przedsięwzięcia Narodowy Program Foresight „Polska 2020” będzie przebiegała według następujących etapów:

1. Ustalenie składu Paneli Pól Badawczych i Paneli Tematycznych oraz organizacji ich pracy;
2. Przeprowadzenie Konferencji Otwierającej Narodowy Program Foresight;
3. Przeprowadzenie studium międzynarodowego i krajowego w zakresie projektów foresight;
4. Warsztaty metodyczne dla członków Panelu Głównego i Paneli Pól Badawczych;
5. Opracowanie przez Panel Główny wytycznych dla realizacji Przedsięwzięcia;
6. Posiedzenia i Prace analityczne paneli eksperckich – analiza SWOT, burza mózgów, analiza wzajemnych wpływów, pierwsza lista priorytetów badawczych, ustalenie tez do ankiety Delphi, wybór grup targetowych;
7. Ilościowe badanie eksperckie Delphi (2 rundy);
8. Posiedzenia i Prace syntetyczne paneli eksperckich – analiza wyników Delphi, powtórne ustalenie priorytetów badawczych, opracowanie pierwszej wersji raportu;
9. Debata i konsultacje społeczne – prezentacja wyników badania Delphi;
10. Przeprowadzenie analizy PEST;
11. Przeprowadzenie krzyżowej analizy wpływów;
12. Opracowanie mapy klasterów, ostatecznej wersji scenariuszy, raportu końcowego i rekomendacji dla MNiSW oraz materiałów do powszechnej prezentacji wyników NPF;
13. Konferencja podsumowująca realizację Narodowego Programu Foresight.

Ponadto niektóre zadania będą prowadzone w sposób ciągły, przez cały czas realizacji Przedsięwzięcia. Będą to:

1. Prowadzenie serwisu internetowego Narodowego Programu Foresight „Polska 2020”;
2. Prowadzenie kampanii informacyjno-promocyjnej Narodowego Programu Foresight „Polska 2020”.

Konsorcjum koordynacyjne

Jednostką odpowiedzialną za realizację Przedsięwzięcia Narodowy Program Foresight POLSKA 2020 jest Konsorcjum Koordynujące, którego koordynatorem jest Instytut Podstawowych Problemów Techniki Polskiej Akademii Nauk (IPTT PAN), a członkami Konsorcjum są: Instytut Nauk Ekonomicznych Polskiej Akademii Nauk (INE PAN) i Pentor Research International (PENTOR).

Role poszczególnych członków konsorcjum w realizacji Narodowego Programu Foresight „Polska 2020” zostały określone następująco:

• IPPT PAN – koordynacja wszystkich zadań związanych z zarządzaniem Przedsięwzięciem oraz koordynacja pracy wszystkich paneli eksperckich.
• INE PAN – analiza danych statystycznych i wykonanie szczegółowych analiz związanych z procedurą foresight (np. analiza PEST i krzyżowa analiza wpływów).
• PENTOR – badanie eksperckie Delphi, prowadzenie debat i konsultacji społecznych oraz promocja Narodowego Programu Foresight.

Kierownictwo konsorcjum

Kierownikiem Przedsięwzięcia jest prof. Wojciech Nowacki, dyrektor IPPT PAN.

Zastępcami kierownika są:

• prof. Leszek Jasiński, INE PAN – Zastępca Kierownika Przedsięwzięcia ds. badań ekonomiczno-statystycznych,
• dr Jacek Kuciński, IPPT PAN – Zastępca Kierownika Przedsięwzięcia ds. organizacji projektu i metodyki foresight,
• dr Jerzy Głuszyński, PENTOR RESEARCH INTERNATIONAL – Zastępca Kierownika Przedsięwzięcia ds. badań opinii społecznej, organizacji debat społecznych oraz komunikacji ze społeczeństwem.

Kontakt

Instytut Podstawowych Problemów Techniki PAN (IPPT PAN) - koordynator projektu

adres: 00-049 Warszawa, ul. Świętokrzyska 21
tel.: +48 22 826 89 11
fax: +48 22 826 98 15
www.ippt.gov.pl
Kierownik Przedsięwzięcia Narodowy Program Foresight „Polska 2020” prof. dr hab. inż. Wojciech Nowacki (e-mail: wnowacki@ippt.gov.pl) Zastępca Kierownika Przedsięwzięcia ds. organizacji projektu i metodyki foresight dr Jacek Kuciński (e-mail: jacek.kucinski@ippt.gov.pl)

Instytut Nauk Ekonomicznych Polskiej Akademii Nauk (INE PAN)

adres: 00-330 Warszawa, ul. Nowy Świat 72
tel.: +48 22 657 27 07
fax: +48 22 826 72 54
www. inepan.waw.pl
Zastępca Kierownika Przedsięwzięcia ds. badań ekonomiczno-statystycznych prof. dr hab. Leszek Jasiński (e-mail: dyrektor@inepan.waw.pl)

Pentor Research International (PENTOR)

adres: 02-672 Warszawa, ul. Postępu 18b
tel.: +48 22 565 10 00
fax: +48 22 565 10 75
www.pentor.pl
Zastępca Kierownika Przedsięwzięcia ds. badań opinii społecznej, organizacji debat społecznych oraz komunikacji ze społeczeństwem dr Jerzy Głuszyński (e-mail: jgluszynski@pentor.com.pl)